Số hoá di sản theo Nghị quyết 80 và QĐ 611: bản đồ chủ trương 2026–2030 và chỗ đứng của thực tế ảo, AI

Số hoá di sản là gì? Số hoá di sản là chuyển thông tin về di tích, hiện vật, tư liệu và di sản phi vật thể sang dạng dữ liệu số (ảnh, ảnh 360, video, mô hình 3D, văn bản, âm thanh) kèm siêu dữ liệu mô tả, để lưu trữ lâu dài, quản lý, tra cứu và khai thác trên môi trường số. Khái niệm chi tiết và 4 cấp dữ liệu có trong bài Số hoá di tích là gì.

Bảy văn bản định hình số hoá di sản 2021–2026

Số hoá di sản không bắt đầu từ năm 2026. Điều mới là các văn bản ra dày, nối tiếp nhau và chuyển từ định hướng sang mốc thời gian cụ thể. Đọc theo thứ tự thời gian giúp hiểu vì sao năm 2026 là năm bản lề.

1. 01

   12/2021 — QĐ 2026/QĐ-TTg: Chương trình số hoá Di sản văn hoá Việt Nam 2021–2030

   Văn bản nền đầu tiên với mục tiêu đến 2030: 100% di tích quốc gia đặc biệt, bảo vật quốc gia và di sản trong Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia được số hoá và ứng dụng trên nền tảng số.

2. 02

   11/2024 — Luật Di sản văn hoá số 45/2024/QH15 (hiệu lực 01/7/2025)

   Luật mới thay Luật năm 2001, có quy định riêng về số hoá và cơ sở dữ liệu di sản, đưa số hoá từ chương trình thành nghĩa vụ có căn cứ luật.

3. 03

   11/2025 — NĐ 308/2025/NĐ-CP (hiệu lực 15/01/2026)

   Quy định chi tiết Luật: xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về di sản trên môi trường điện tử; hoạt động chuyển đổi số không được làm tổn hại tính toàn vẹn, nguyên gốc của di sản và phải bảo đảm quyền của chủ sở hữu.

4. 04

   01/2026 — Nghị quyết 80-NQ/TW về phát triển văn hoá Việt Nam

   Lần đầu đặt hạn trong năm: số hoá 100% di sản đã xếp hạng cấp quốc gia, quốc gia đặc biệt vào năm 2026. Nghị quyết cũng nêu ứng dụng AI, dữ liệu lớn, thực tế ảo trong văn hoá.

5. 05

   04/2026 — QĐ 611/QĐ-TTg: Đề án chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hoá đến 2030, tầm nhìn 2045

   Cụ thể hoá thành chỉ tiêu đo được: mã định danh số, bảo tàng số, chuẩn hoá dữ liệu, tham quan trực tuyến, vé điện tử, thuyết minh tự động đa ngôn ngữ.

6. 06

   07/2026 — NĐ 277/2026/NĐ-CP về Hạ tầng văn hoá số

   Định nghĩa ba thành phần hạ tầng: hạ tầng số; hạ tầng dữ liệu văn hoá số; nền tảng, hệ thống, công cụ số phục vụ lợi ích công cộng. Nhắc tới "bản sao số" di sản, phục dựng bằng AI, 3D, XR.

7. 07

   10/2026 — QĐ 1956/QĐ-TTg: Kế hoạch về bảo tồn, bảo tàng

   Đặt hạn giao việc: đánh giá thực chất kết quả số hoá trước 31/12/2026; Kho dữ liệu văn hoá số quốc gia trước 31/12/2027.

Nghị quyết 80: từ "nên làm" sang "phải xong trong 2026"

Nghị quyết 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị là văn bản cấp cao nhất trong chuỗi. Ngoài mục tiêu số hoá, Nghị quyết đặt các con số lớn cho cả ngành: chi tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước cho văn hoá, công nghiệp văn hoá đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và 9% vào năm 2045, có thêm 5 di sản được UNESCO ghi danh đến 2030. Nghị quyết cũng đặt mục tiêu 100% học sinh, sinh viên được tiếp cận hoạt động nghệ thuật và giáo dục di sản đến 2030.

Điểm cần đọc kỹ là phạm vi: "đã được xếp hạng cấp quốc gia, cấp quốc gia đặc biệt". Theo QĐ 1473/QĐ-TTg ngày 26/11/2024, cả nước có 139 di tích quốc gia đặc biệt; tháng 02/2026, QĐ 266/QĐ-TTg xếp hạng thêm 2 di tích (Thổ Hà – Bắc Ninh, Nhà ngục Kon Tum – Quảng Ngãi). Cộng với hàng nghìn di tích cấp quốc gia, đây là khối lượng lớn cho một năm, và vì thế cách hiểu "số hoá" ở mức nào trở thành câu hỏi thực tế của mọi ban quản lý.

QĐ 611: 5 trụ cột, 8 lĩnh vực, di sản là lĩnh vực đầu tiên

QĐ 611/QĐ-TTg ngày 04/4/2026 phê duyệt Đề án "Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045". Đề án tổ chức theo 5 trụ cột và 8 lĩnh vực; với lĩnh vực di sản, văn bản yêu cầu số hoá toàn diện, ưu tiên di sản được UNESCO ghi danh, di tích quốc gia đặc biệt, bảo vật quốc gia; xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về di sản; làm phiên bản số Bảo tàng Lịch sử quốc gia; phát triển hệ thống tham quan trực tuyến, vé điện tử và hướng dẫn tự động đa ngôn ngữ; ứng dụng IoT trong bảo tồn di tích; tái hiện không gian trưng bày. Đề án cũng nêu sáng kiến "Bản đồ số di sản Việt Nam" để quảng bá ra nước ngoài và yêu cầu bộ tiêu chuẩn số hoá cho từng loại dữ liệu di sản.

Tầm nhìn 2045 của Đề án: công nghiệp văn hoá đạt 9% GDP, hơn 80% sản phẩm văn hoá là sản phẩm văn hoá số.

Chỉ tiêu số hoá di sản 2026–2030 bằng con số

Các chỉ tiêu nằm rải trong nhiều văn bản. Gom lại một chỗ, chúng cho thấy hai lớp: lớp hạn gần (2026, số hoá di sản xếp hạng) và lớp hạn 2030 (chuẩn hoá, định danh, bảo tàng số, kết nối dữ liệu).

Biểu đồ trên là mục tiêu theo văn bản, không phải kết quả đã đạt. Hiện chưa có số liệu công khai, thống nhất về tỷ lệ đã số hoá; chính QĐ 1956/QĐ-TTg giao nhiệm vụ "đánh giá thực chất" kết quả các chương trình số hoá trước 31/12/2026 để có bức tranh đó.

Ngoài ra, QĐ 611 đặt mục tiêu ít nhất 75% người dân vùng sâu, vùng xa và 80% xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số tham gia hoạt động văn hoá trên môi trường số đến 2030, nghĩa là dữ liệu số không chỉ để lưu kho mà phải đến được người dùng.

Từ chỉ tiêu đến dữ liệu: mỗi mục tiêu cần "sản phẩm số" nào

Văn bản đặt chỉ tiêu theo kết quả quản lý (số hoá, định danh, bảo tàng số), còn người làm cần biết phải tạo ra tệp gì. Bảng dưới là cách 360VR đọc các chỉ tiêu và ghép với loại dữ liệu, công nghệ phù hợp. Đây là gợi ý thực hành, không thay bộ tiêu chuẩn số hoá mà Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch sẽ ban hành theo QĐ 611.

Thực tế ảo (VR tour 360) đáp ứng phần nào

Trong QĐ 611, hai cụm việc gắn trực tiếp với thực tế ảo là "hệ thống tham quan trực tuyến" và "tái hiện không gian trưng bày". VR tour 360 là cách nhanh nhất để có một lớp không gian đi lại được: ghép ảnh 360 thành tour, thêm điểm thông tin, bản đồ, thuyết minh, mở trên trình duyệt mà không cần cài ứng dụng. Cùng bộ ảnh 360 gốc có thể dùng cho hồ sơ hiện trạng, cho bản đồ số và cho trang bảo tàng số, nên một lần chụp đáp ứng được nhiều chỉ tiêu.

Giới hạn cần nói rõ: tour 360 ghi lại không gian tại một thời điểm, không thay bản vẽ đo đạc hay hồ sơ khoa học. Với hiện vật cần đo kích thước, phục dựng, cần phương pháp khác như chụp ảnh đo (photogrammetry). Lợi ích và các lớp công nghệ của tour di tích có trong bài Tham quan di tích 360 độ; phần dựng 3D hiện vật xem Số hoá di sản 3D.

AI đứng ở đâu trong số hoá di sản

Nghị quyết 80 và NĐ 277 đều nhắc AI. Trong thực tế, AI hữu ích ở bốn việc: hỗ trợ dịch và tạo giọng đọc cho thuyết minh đa ngôn ngữ; gợi ý nhãn, từ khoá, mô tả cho kho ảnh lớn; tìm kiếm, tra cứu theo nội dung hình ảnh; và hỗ trợ phục dựng giả thuyết (như NĐ 277 nêu "phục dựng bằng AI, 3D, XR khi hiện vật bị hư hỏng").

Ranh giới cũng rõ: NĐ 308 yêu cầu chuyển đổi số không làm tổn hại tính toàn vẹn, nguyên gốc của di sản. Nội dung do AI tạo hoặc gợi ý phải được người có chuyên môn kiểm tra, ghi rõ là phục dựng hay tư liệu gốc, và không thay hồ sơ khoa học. Ví dụ bảo tàng dùng AI thuyết minh có trong bài Bảo tàng thông minh 2026.

"Bản sao số" di sản trong NĐ 277: hiểu đúng, không thổi phồng

NĐ 277/2026/NĐ-CP nêu việc tạo "bản sao số" cho di sản. Trong công nghiệp, bản sao số (digital twin) thường là mô hình được nối với dữ liệu cảm biến và cập nhật liên tục. Với di sản, ở giai đoạn đầu, có thể hiểu thực dụng là một bộ dữ liệu số đủ đầy về hình học, hình ảnh và thông tin của di tích, lưu theo chuẩn, có thể cập nhật theo các lần khảo sát. Ảnh 360 và flycam định kỳ là lớp "hiện trạng" dễ cập nhật nhất của bộ dữ liệu đó; cảm biến IoT bảo tồn (độ ẩm, nhiệt độ) là lớp tiếp theo mà QĐ 611 đã nêu.

Tám nhánh việc cần làm: bản đồ cụm bài

Bài này là trụ cột của cụm "Di sản và văn hoá số". Mỗi nhánh dưới đây được triển khai thành một bài riêng, đăng lần lượt từ 13/11 đến 11/12/2026.

Mỗi nhánh có văn bản riêng, hạn riêng và người phụ trách khác nhau, nhưng đều dựa trên cùng một nền dữ liệu. Vì vậy cách làm hiệu quả là thiết kế dữ liệu một lần cho nhiều mục đích, thay vì mỗi nhiệm vụ thuê một lần chụp riêng.

Nếu đơn vị mới bắt đầu, nên đọc theo thứ tự: hạn 2026 (việc gấp nhất), Kho dữ liệu (để không làm lại), rồi tham quan trực tuyến và bảo tàng số (khai thác). Với đơn vị đã có dữ liệu số từ các dự án trước, nên bắt đầu từ Kho dữ liệu và mã định danh để rà soát xem tệp gốc, siêu dữ liệu và quyền khai thác còn đủ không.

Lộ trình 3 chặng cho ban quản lý di tích, bảo tàng, Sở VHTTDL

Các hạn trong văn bản xếp tự nhiên thành ba chặng. Lộ trình dưới đây là gợi ý của 360VR dựa trên các mốc đó, áp dụng được cho ban quản lý di tích, bảo tàng cấp tỉnh và phòng văn hoá cấp xã.

1. 01

   Đến 31/12/2026: kiểm kê và số hoá phần ưu tiên

   Lập danh mục di tích, hiện vật đã xếp hạng; kiểm kê dữ liệu số đã có (ảnh, tour, video, bản vẽ) và tình trạng tệp gốc; chụp hiện trạng phần còn thiếu, ưu tiên di tích quốc gia đặc biệt và di tích có nguy cơ xuống cấp; chuẩn bị số liệu cho báo cáo đánh giá thực chất theo QĐ 1956 (nhiệm vụ 12).

2. 02

   Năm 2027: chuẩn hoá và đồng bộ lên Kho dữ liệu

   Chuẩn hoá tên tệp, siêu dữ liệu theo hướng dẫn của Bộ; làm sạch, loại trùng; đồng bộ với Kho dữ liệu văn hoá số quốc gia (hạn 31/12/2027 theo QĐ 1956, nhiệm vụ 13–14); mở tham quan trực tuyến cho di tích đã đủ dữ liệu.

3. 03

   2028–2030: định danh, bảo tàng số và khai thác

   Gắn mã định danh số khi cơ quan có thẩm quyền công bố cách cấp; triển khai bảo tàng số; đưa dữ liệu vào giáo dục di sản, du lịch, quảng bá trên bản đồ số; cập nhật hiện trạng định kỳ.

Sai lầm thường gặp khi số hoá "cho kịp hạn"

Áp lực hạn chót năm 2026 khiến nhiều đơn vị dễ mắc những lỗi tốn kém về sau:

• Ảnh không có siêu dữ liệu. Ảnh đặt tên kiểu "IMG_0001", không ghi ngày chụp, vị trí, người chụp. Sau vài năm, không ai biết ảnh thuộc hạng mục nào.
• Tour 360 không lưu tệp gốc. Đơn vị chỉ nhận một đường link xem, ảnh 360 gốc nằm ở máy nhà thầu. Khi cần đồng bộ lên Kho dữ liệu hoặc làm lại tour, phải chụp lại từ đầu.
• Không thoả thuận quyền khai thác. Hợp đồng không ghi ai sở hữu dữ liệu, được dùng vào mục đích gì. NĐ 308 yêu cầu bảo đảm quyền chủ sở hữu di sản, nên điều này cần rõ từ đầu.
• Dữ liệu nằm trên nền tảng đóng. Tour hoặc mô hình chỉ xem được trên một nền tảng thuê bao, không xuất ra định dạng mở. Khi hết hợp đồng, dữ liệu coi như mất.
• Chụp một lần rồi thôi. Di tích thay đổi theo trùng tu, theo mùa. Không có kế hoạch cập nhật thì dữ liệu "hiện trạng" nhanh chóng lỗi thời.

Tiêu chí kỹ thuật cho hồ sơ số hoá có trong bài Quy chuẩn số hoá di tích.

360VR có thể giúp gì trong số hoá di sản

360VR hỗ trợ phần dữ liệu không gian của chuỗi số hoá di sản:

• VR tour 360 cho di tích, bảo tàng, không gian trưng bày, có điểm thông tin, bản đồ, thuyết minh nhiều ngôn ngữ trong tour.
• Flycam 360 chụp toàn cảnh khu di tích, ranh giới khu vực bảo vệ, cảnh quan xung quanh.
• Số hoá không gian và bản đồ số cho cụm di tích, điểm đến ( dịch vụ bản đồ số VR360 ).
• Tích hợp tour lên website của đơn vị và Google Maps.
• Bàn giao tệp ảnh gốc, bảng siêu dữ liệu và tour tự chủ để đơn vị dùng lại cho Kho dữ liệu 2027.

360VR không làm hồ sơ khoa học di tích, không vận hành cơ sở dữ liệu nhà nước; phần đó thuộc cơ quan quản lý và đơn vị chuyên môn.